Գիտելիքի կառավարում
 

Գիտելիքի կառավարում

Ներածություն

Գիտելիքը ժամանակի հետ ճանաչվում է որպես կազմակերպությունների նոր ռազմավարական հրամայական: Առավել հաստատված կարծիքն (paradigm) այն է, որ գիտելիքն ուժ է: Այնպես որ, մարդ պետք է կուտակի, պահպանի այն իր համար առավելություն համարելու նպատակով: Շատ մարդկանց ընդհանուր վերաբերմունքն է կառչել իր գիտելիքից, քանի որ դա այն է, ինչը նրան կազմակերպության համար վեր է ածում ակտիվի:

 

Այսօր գիտելիքը դեռևս ուժ է համարվում, իրականում հսկայական ուժ, սակայն զգալիորեն փոխվել է ըմբռնումը, մասնավորապես կազմակերպությունների տեսանկյունից: Նոր կարծիքն այն է, որ կազմակերպության ներսում գիտելիքները պետք է փոխանցվեն, որպեսզի այն աճի: Փորձը ցույց է տվել, որ կազմակերպությունը, որը փոխանցում է գիտելիքն իր ղեկավարության և անձնակազմի շրջանակում, դառնում է ավելի ուժեղ ու ավելի մրցունակ: Գիտելիքի կառավարման կորիզը` գիտելիքի փոխանցումն է:

 

Գիտելիքի ըմբռնում

Գիտելիքի կառավարումը հասկանալու համար անհրաժեշտ է նախ հասկանալ գիտելիքի հասկացությունը: Ի՞նչ է գիտելիքը: Ինչպե՞ս է այն տարբերվում տեղեկատվությունից: Եվ ինչպե՞ս է տեղեկատվությունը տարբերվում սոսկ տվյալներից:

 

Ի՞նչ է տվյալը: Տվյալը թիվ կամ բառ կամ տառ է, առանց որևէ համատեքստի: Օրինակ, թվերը, ինչպես 5 կամ 100, առանց որևէ համատեքստի, զուտ տվյալներ են: Առանց տարածքի կամ ժամանակի հղման, այս թվերը կամ տվյալները տարածության և ժամանակի մեջ անիմաստ միավորներ են: Առանցքային արտահայտությունն այստեղ «համատեքստից դուրսն» է: Եվ քանի որ այն դուրս է համատեքստից, ապա չունի իմաստալից կապ որևէ այլ բանի հետ:

 

Տվյալների սոսկ հավաքածուն տեղեկատվություն չէ: Սա նշանակում է, որ եթե կապ չկա առանձին տվյալների միջև, ապա դա տեղեկատվություն չէ: Այն, ինչը տվյալների հավաքածուն դարձնում է տեղեկատվություն, առանձին տվյալների միջև կամ տվյալների հավաքածուի և այլ տեղեկատվության միջև հարաբերությունների ըմբռնումն է: Այլ կերպ ասած, այն, ինչը կարևոր է տվյալները կամ տվյալների հավաքածուն տեղեկատվություն դարձնելու համար համատեքստն է, այսինքն, կապն առանձին տվյալների միջև:

 

Օրինակ: Եթե մեզ տրվում են թվեր, ինչպես 1 և 7, դրանք մեծ նշանակություն չունեն: Մենք կարող ենք վերաբերվել 1 թվին որպես ավելի փոքր, քան 2 և ավելի մեծ, քան 0, իսկ 7 թիվ է, որն ավելի մեծ է, քան 6, բայց փոքր, քան 8: Ըմբռնման այս մակարդակում այս թվերը զուտ տվյալներ են: Սակայն, եթե մենք զուգակցում ենք 7 թիվը շաբաթվա օրերի քանակի հետ, ապա մենք ստեղծում ենք համատեքստ: Համատեքստի առկայության դեպքում այս տվյալները դառնում են տեղեկատվություն: Եվ այդ համատեքստի կողմից տրված տեղեկատվությունն այն է, որ 1 շաբաթվա մեջ կա 7 օր: Մենք կապ ենք ստեղծել երկու առանձին տվյալների` 1 և 7 միջև: Մենք 1 թիվը կապել ենք շաբաթվա հետ և 7 թիվը` օրերի հետ: Մենք տեղադրել ենք տվյալները համատեքստում`այսպիսով ներկայացնելով տեղեկատվություն:

 

Knowledge Management

 

Այս օրինակից տեսնում ենք, որ տեղեկատվությունն ապահովում է տվյալների միջև կապերի, հարաբերությունների ըմբռնումը (օր. կապը 1 և 7 թիվերի միջև շաբաթվա օրերի քանակի համատեքստում): Ընդհանուր առմամբ, տեղեկատվությունը մնում է համեմատաբար կայուն ժամանակի մեջ և գծային` իր բնույթով:

Քանի որ տեղեկատվությունը պարզապես կապ է տրամադրում տվյալների միջև, հետևաբար այն չի ապահովում հիմք, թե ինչու է տվյալն այն, ինչ այն կա, և չի նշում, թե ինչպես կարող են տվյալներն ամենայն հավանականությամբ փոխվել ժամանակի ընթացքում: Կարճ ասած, տեղեկատվությունը կապ է տվյալների միջև, որի իմաստը կախված է համատեքստից և որը չունի ապագայի ենթատեքստ:

 

Օրինակ` տվյալներ, տեղեկատվություն և գիտելիք

Այս օրինակն օգտագործում է բանկային խնայողությունների հաշիվը, որպեսզի ցույց տա, թե ինչպես են տվյալները, տեղեկատվությունը և գիտելիքը հարաբերակցվում հիմնական կապիտալին, տոկոսադրույքին և տոկոսին:

 

Տվյալներ

100 կամ 5% թվերը, համատեքստից լիովին դուրս, պարզապես առանձին տվյալներ են: Հիմնական կապիտալը, տոկոսադրույքը և տոկոսը համատեքստից դուրս ոչ ավելին են, քան տվյալներ, քանի որ յուրաքանչյուրն ունի բազմաթիվ իմաստներ, որոնք կախված են համատեքստից:

 

Տեղեկատվություն

Եթե ես բանկային խնայողությունների հաշիվը հաստատում եմ որպես համատեքստի հիմք, ապա հիմնական կապիտալը, տոկոսադրույքը և տոկոսը դառնում են իմաստալից այդ համատեքստում որոշակի մեկնաբանություններով: Հիմնական կապիտալը գումարի չափն է, 100 դոլար, խնայողությունների հաշվում: Տոկոսադրույքը` 5%, գործոնն է, որն օգտագործվում է բանկի կողմից հաշվարկելու համար կապիտալի տոկոսները:

 

Գիտելիք

Եթե ես 100 դոլար դնում են իմ խնայողությունների հաշվին, և բանկը տարեկան վճարում է 5% տոկոս, ապա մեկ տարվա վերջում բանկը կհաշվարկի 5 դոլարի տոկոս և կավելացնի այն իմ կապիտալին և ես բանկում կունենամ 105 դոլար: Այս օրինակը ներկայացնում է գիտելիք, որը, երբ ես հասկանում եմ, ինձ հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե ինչպես օրինակը կծավալվի ժամանակի ընթացքում, և որոնք են սպասվող արդյունքները: Օրինակը հասկանալիս ես գիտակցում եմ, և այն, ինչ ես գիտակցում եմ, գիտելիք է: Եթե ես ներդնեմ ավելի շատ գումար իմ հաշվի վրա, ես գիտեմ, որ ես կվաստակեմ ավելի շատ տոկոս, իսկ եթե ես դրամ հանեմ իմ հաշվից, ես գիտեմ, որ ես կվաստակեմ ավելի քիչ տոկոս:

 

Երբ տեղեկատվությունը հետագա մշակման է ենթարկվում, այն ունի գիտելիք դառնալու հնարավորություն: Տեղեկատվությունը լրացուցիչ մշակվում է, երբ մեկը հայտնաբերում է օրինակի կապն առկա տվյալների և տեղեկատվության միջև: Եվ երբ մեկն ի վիճակի է գիտակցել և հասկանալ օրինակները և դրանց ենթատեքստերը, ապա այս տվյալների և տեղեկատվության հավաքածուն դառնում է գիտելիք: Սակայն ի տարբերություն զուտ տեղեկատվության, որը կախված է համատեքստից, գիտելիքն ունի իր սեփական համատեքստը ստեղծելու միտում: Այլ կերպ ասած, գիտելիքը ներկայացնող օրինակը միտում ունի լինել ինքնահամատեքստային (self-contextualizing):

 

Գիտելիքը ներկայացնող այս օրինակներն ունեն լիակատար լինելու բնութագիր` հատկանիշ, որը սոսկ տեղեկատվություն չի պարունակում: Այս օրինակները դինամիկ են: Նրանք անընդհատ փոփոխվում են: Բայց երբ այս օրինակները լիովին հասկացվում են, առկա է կանխատեսելիության և հուսալիության բարձր մակարդակ, թե ինչպես օրինակները կփոխվեն կամ կզարգանան ժամանակի ընթացքում:

 

Գիտելիքի տեսակները

Ժամանակակից տնտեսության մեջ գիտելիքը, որը կարելի է օգտագործել, կազմակերպության մրցակցային առավելությունն է: Այս մրցակցային առավելությունն իրականացվում է տեղեկատվության և տվյալների լիարժեք օգտագործման միջոցով` զուգորդված մարդկանց հմտությունների և գաղափարների, ինչպես նաև իրենց պարտավորությունների և շարժառիթների օգտագործման հետ: Կորպորատիվ համատեքստում, գիտելիքը տվյալների և տեղեկատվության նկատմամբ կիրառված համակարգված դատողությունը և կազմակերպության արտադրանքն է: Այն ուսուցման արդյունքն է, որն ապահովում է կազմակերպության միակ կայուն մրցակցային առավելությունը: Քանի որ այդ գիտելիքը կարևոր ակտիվ է, որը դարձել է ավելի կարևոր, քան հողն, աշխատուժը կամ կապիտալն այսօրվա տնտեսության մեջ:

 

Ընդհանուր առմամբ, առկա է գիտելիքի երկու տեսակ` ենթադրելի և հստակ (tacit knowledge and explicit knowledge):

 

Ենթադրելի գիտելիքն այն է, որը պահվում է անհատի ուղեղում:

Ենթադրելի գիտելիքն անհատական է: Այն պահվում է մարդկանց գլուխներում: Այն կուտակվում է ուսուցման և փորձի միջոցով: Այն զարգանում է այլ մարդկանց հետ փոխգործակցության գործընթացի միջոցով: Ենթադրելի գիտելիքն աճում է ճիշտ և սխալ փորձի (գործելակարգի) ու հաջողության և անհաջողության փորձառության միջոցով:

 

Հետևաբար, ենթադրելի գիտելիքը բնորոշ է համատեքստին: Այն դժվար է սահմանել, գրառել կամ արտահայտել: Այն ներառում է սուբյեկտիվ խորաթափանցություն, ներըմբռնում (ինտուիցիա) և ենթադրություններ: Որպես ինտուիտիվ (կռահողական) գիտելիք, այն դժվար է հաղորդել և արտահայտել: Քանի որ ենթադրելի գիտելիքը խիստ անհատականացված է, ապա նրա փոխանցման հնարավորությունը և աստիճանը մեծապես կախված է այն ուրիշներին փոխանցելու կարողությունից և այդ գիտելիքին տիրապետող անձի պատրաստակամությունից:

 

Ենթադրելի գիտելիքի փոխանցումը բավականին բարդ խնդիր է բազմաթիվ կազմակերպությունների համար: Ենթադրելի գիտելիքը կարող է փոխանցվել և հաղորդվել տարբեր գործողությունների ու մեխանիզմների միջոցով: Գործողությունները ներառում են զրույցներ, սեմինարներ, աշխատանքային վերապատրաստումներ և այլն: Մեխանիզմները, ի թիվս այլոց, ներառում են տեղեկատվական տեխնոլոգիաների գործիքների օգտագործումը, ինչպիսիք են էլեկտրոնային փոստը, խմբային աշխատանքի համար ծրագրային ապահովումը (groupware), շտապ, ակնթարթային հաղորդագրությունների փոխանակման և հարակից տեխնոլոգիաները:

 

Ենթադրելի գիտելիքի կառավարման ընթացքում առաջին իսկ խոչընդոտը, շատ կազմակերպությունների համար, ենթադրելի օգտակար գիտելիքի որոշումն է: Երբ համապատասխան ենթադրելի գիտելիքը որոշվում է, այն դառնում է խիստ արժեքավոր այն կազմակերպության համար, որն ունի այն, քանի որ սա եզակի ակտիվ է, որն այլ կազմակերպությունները դժվարությամբ կարող են կրկնօրինակել: Եզակի և դժվար կրկնօրինակվող լինելու հենց այս բնութագիրն էլ ենթադրելի գիտելիքը դարձնում է կազմակերպության մրցակցային առավելության հիմք: Ըստ այդմ, կազմակերպության համար կարևոր է հայտնաբերել, տարածել և օգտագործել իր աշխատակիցների ենթադրելի գիտելիքն իր մտավոր սեփականության կապիտալի օգտագործումն օպտիմալացնելու նպատակով:

 

Ցանկացած կազմակերպությունում, ենթադրելի գիտելիքը կարևոր նախապայման է լավ որոշումներ կայացնելու համար: Նոր գործադիրը, ով դեռ ծանոթ չէ կազմակերպության հետ, կդժվարանա լավ որոշումներ կայացնելիս, քանի որ նա դեռ պետք է ձեռք բերի ենթադրելի գիտելիք կազմակերպության աշխատողների վերաբերյալ: Հետևաբար, ենթադրելի գիտելիքը որոշիչ է աշխատանքները կատարելու և կազմակերպության համար արժեք ստեղծելու համար:

 

Սա է «կազմակերպության ուսուցման» էությունը: Ղեկավարությունը և աշխատակիցները պետք է սովորեն և յուրացնեն համապատասխան գիտելիքը փորձի և գործունեության միջոցով: Եվ նրանք պետք է նոր գիտելիք ստեղծեն կազմակերպության ներսում անհատական ու խմբակային փոխազդեցությունների միջոցով:

 

Հստակ գիտելիքն այն է, որ ներառված է փաստաթղթերում կամ պահպանման այլ ձևերում, ոչ թե մարդու ուղեղում: Հետևաբար, hստակ գիտելիքը կարող է պահվել կամ ներառվել սարքավորումներում, արտադրանքներում, գործընթացներում, ծառայություններում և համակարգերում:

 

Հստակ գիտելիքը կոդավորված է: Այն պահվում է փաստաթղթերում, տվյալների շտեմարաններում, վեբկայքերում, էլեկտրոնային նամակներում և այլն: Դա այն գիտելիքն է, որը կարող է հեշտությամբ հասանելի լինել ուրիշներին և փոխանցվել կամ կիսվել համակարգված և պաշտոնական լեզուների ձևով:

 

Հստակ գիտելիքն ընդգրկում է այն ամենն, ինչը կարող է կոդավորվել, փաստաթղթավորվել և արխիվացվել: Որոնք ներառում են գիտելիքի ակտիվներ, ինչպիսիք են հաշվետվությունները, հուշագրությունները, գործարար պլանները, գծագրերը, արտոնագրերը, ապրանքանիշերը, հաճախորդների ցուցակները, մեթոդաբանությունները և այլն: Որոնք ըստ էության կազմակերպության փորձի կուտակում է, որը պահվում է և հեշտությամբ հասանելի է շահագրգիռ կողմերին և ցանկության դեպքում կարող է կրնօրինակվել: Բազմաթիվ կազմակերպություններում գիտելիքի այս ակտիվները պահվում են համակարգիչների և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների օգնությամբ:

 

Հստակ գիտելիքն ամբողջությամբ անջատ չէ ենթադրելի գիտելիքից: Այս երկուսը լրացնում են միմյանց: Առանց ենթադրելի գիտելիքի, դժվար կլինի, եթե ոչ անհնար, հասկանալ հստակ գիտելիքը: Օրինակ, առանց տեխնիկական, մաթեմատիկական կամ գիտական գիտելիքի (ենթադրելի գիտելիք) անհատը մեծապես կդժվարանա հասկանալ չափազանց բարդ մաթեմատիկական ձևակերպում կամ քիմիական գործընթացի հոսքի աղյուսակ, չնայած այն կարող է հեշտությամբ հասանելի լինել կազմակերպության գրադարանից կամ տվյալների շտեմարանից (հստակ գիտելիք):


Եվ եթե չփորձենք փոխակերպել ենթադրելի գիտելիքը հստակ գիտելիքի, ապա չենք կարողանա անդրադառնալ նրան, ուսումնասիրել և քննարկել այն, և փոխանցել այն կազմակերպության ներսում, քանի որ այն կմնա թաքնված և անմատչելի այն անհատի գլխում, ով ունի այն:

 

Փոխազդեցություն գիտելիքի տեսակների միջև

 

Գիտելիքի երկու տեսակն էլ կարող են առաջանալ որպես փոխազդեցությունների կամ նորարարությունների հետևանք: Դրանք կարող են լինել հարաբերությունների կամ միավորումների արդյունք: Նրանք թափանցում են կազմակերպությունների առօրյա գործունեության շրջանակ և նպաստում են նրանց նպատակների ձեռքբերման գործընթացին: Թե՛ ենթադրելի և թե՛ հստակ գիտելիքը հնարավորություն են տալիս կազմակերպություններին արձագանքել նոր իրավիճակներին և ի հայտ եկած բարդ խնդիրներին:

 

Անհատական գիտելիքը կարող է դառնալ կազմակերպության գիտելիք ենթադրելի գիտելիքի և հստակ գիտելիքի միջև դինամիկ փոխազդեցության միջոցով:

 

Այս դինամիկ գործընթացը կազմակերպությունում գիտելիքի ստեղծման էությունն է: Գիտելիքի այս երկու տեսակի միջև փոխազդեցությունն առաջացնում է այն, ինչ անվանվում է գիտելիքի փոխակերպման չորս եղանակ:

 

Գիտելիքի ստեղծման գործընթացը հիմնված է ենթադրելի ու հստակ գիտելիքի միջև երկակի գալարաձև շարժման վրա: Ստորև տրված պատկերը տալիս է գիտելիքի փոխակերպման չորս եղանակները` հանրայնացում (socialization) (անհատական ենթադրելի գիտելիքից խմբային ենթադրելի գիտելիքի), մարմանվորում (externalization) (ենթադրելի գիտելիքից հստակ գիտելիքի), համակցում (combination) (առանձին հստակ գիտելիքից համակարգային հստակ գիտելիքի), և յուրացում (internalization) են (հստակ գիտելիքից ենթադրելի գիտելիքի):

 

 

Ենթադրելի գիտելիքի

Հստակ գիտելիքի

Ենթադրելի գիտելիքից

Հանրայնացում

Մարմանվորում

Հստակ գիտելիքից

Յուրացում

Համակցում

 

Հանրայնացումը միասնական ենթադրելի գիտելիքի ստեղծման գործընթաց է համատեղ փորձառության միջոցով: Հանրայնացման ընթացքում կառուցվում է փոխգործակցության դաշտ, որտեղ անհատները կիսում են փորձառությունը և տարածությունը միաժամանակ: Այս գործընթացի միջոցով ստեղծվում և մշակվում են ընդհանուր չարտահայտված համոզմունքներ և պարունակվող հմտություններ: Հանրայնացման ընթացքում մեկ անհատի ենթադրելի գիտելիքը կիսվում և փոխանցվում է այլ անհատին և այն դառնում է մյուս անհատի ենթադրելի գիտելիքի մի մասը:

 

Մարմանվորումը (Externalization) ենթադրելի գիտելիքի արտահայտման գործընթացն է այնպիսի հստակ գիտելիքի, ինչպիսին են գաղափարները, հայեցակարգերը և/կամ աղյուսակները: Գործընթացը հաճախ օգտագործում է փոխաբերություններ, համանմանություններ և/կամ համառոտ ակնարկներ: Այս եղանակը սկիզբ է առնում երկխոսության միջոցով, որի նպատակն է ենթադրելի գիտելիքից ծնել գաղափարներ: Մարմնավորման (externalization) լավ օրինակ է նոր արտադրանքի գաղափարի ստեղծման կամ նոր արտադրական գործընթացի մշակման գործընթացը: Այստեղ փորձագետների ուղեղում առկա ենթադրելի գիտելիքն արտաբերվում և արտահայտվում է որպես գաղափարներ կամ գծագրեր` այսպիսով դառնալով հստակ գիտելիք, որը կարող է հետագայում ուսումնասիրվել և կատարելագործվել:

 

Համակցումը նոր և առկա հստակ գիտելիքը համակարգային գիտելիքի շրջանակում հավաքագրման գործընթացն է: Օրինակ, հետազոտողը կարող է հավաքագրել նախկինում գոյություն ունեցող հստակ գիտելիքի բազմություն, որպեսզի նախապատրաստի բնութագրերի մի նոր շարք նոր արտադրանքի նախատիպի համար: Կամ ճարտարագետը կարող է համատեղել հասանելի գծանկարները և դիզայնի առանձնահատկությունները նոր գործընթացի նախագիծ կամ սարքավորում արտադրելու համար: Այն, ինչը սովորաբար տեղի է ունենում, նորաստեղծ հասկացության համակցությունն է առկա գիտելիքի հետ` շոշափելի արդյունք ստանալու համար (օրինակ, նոր արտադրանքի մոդել):

 

Յուրացումը (Internalization) հստակ գիտելիքը ենթադրելի գիտելիքի կամ անհատի հմտության (know-how) կամ գործառնական գիտելիքի մարմնավորման գործընթացն է: Ինչի հիանալի օրինակ է «սովորել կատարելով կամ օգտագործելով»: Հստակ գիտելիքը, որը հասանելի է որպես տեքստ, ձայն, կամ տեսագրություն, նպաստում է յուրացման գործընթացին: Զանազան գործիքների կամ սարքավորումների շահագործման ձեռնարկների օգտագործումը հստակ գիտելիքի տիպիկ օրինակ է, որն օգտագործվում է յուրացման համար: Մարդիկ սովորում են հրահանգները և դրանք դառնում են անհատի ենթադրելի գիտելիքի մի մասը:

 

Գիտելիքի մարտահրավեր

Գիտելիքը ցանկացած կազմակերպության ամենակարևոր ակտիվներից մեկն է: Ցավոք սրտի, շատ քչերն են ի վիճակի իմաստալից ձևով օգտագործել այս ակտիվը: Նույնիսկ ավելի քիչ են այն կազմակերպությունները, որոնք ի վիճակի են օպտիմալացնել այս կարևոր ակտիվի օգտագործումը: Այս համատեքստում, օգտակար է դասակարգել գիտելիքի երկու տեսակներ` հիմնական գիտելիք և ընձեռող գիտելիք (core knowledge and enabling knowledge):

 

Ցանկացած կազմակերպությունում, գիտելիքի որոշ բնագավառներ ավելի կարևոր են, քան մյուսները: Գիտելիքի այն տեսակը, որը վճռորոշ է կազմակերպության նպատակին և ռազմավարության իրականացմանը հասնելու համար, կոչվում է «հիմնական գիտելիք»: Քանի որ հիմնական գիտելիքը վճռորոշ է կազմակերպության համար, հիմնական գիտելիքի կառավարումը պետք է պահվի կազմակերպության ներսում: Այն պետք է մշակվի և ուսուցանվի կազմակերպության ներսում:

 

Հիմնական գիտելիքն ինքնին չի կարող լիարժեք ձևով աջակցել կազմակերպությանը և նրան մրցունակ դարձնել: Առկա է այնպիսի գիտելիքի անհրաժեշտություն, որը կարող է պահպանել կազմակերպության արդյունավետությունը: Այդպիսի գիտելիքը հայտնի է որպես «ընձեռող գիտելիք»: Հիմնական գիտելիքի հետ համադրվելով, այսպիսի ընձեռող գիտելիքը տանում է դեպի նոր արտադրանքների, գործընթացների և ծառայությունների զարգացում: Իր բնույթով, ընձեռող գիտելիքի կառավարումը կարող է լինել արտապատվիրված (outsourced):

 

Հիմնական և ընձեռող գիտելիքը կազմակերպություններում ավելին է, քան պարզապես մրցակցային առավելությունը: Կազմակերպության այս գիտելիքը հնարավորություն է տալիս կենտրոնացած և կոլեկտիվ գործունեության համար: Բայց կազմակերպության հիշողությունը նույնքան կարևոր է, որքան կազմակերպության գիտելիքը: Կազմակերպության գիտելիքի մեծ մասը ստեղծվում և պահպանվում է անհատական մակարդակով: Նրանք գտնվում են այն մարդկանց և մարդկանց խմբերի գլուխներում, ովքեր աշխատում են կազմակերպությունում` աշխատակիցներ, կառավարիչներ և գլխավոր ղեկավարներ:

 

Մինչդեռ կազմակերպության գիտելիքի մեծամասնությունը հասանելի է որպես հստակ գիտելիք, հիմնական ու ընձեռող գիտելիքի զգալի մասը մնում է ենթադրելի: Այս ենթադրելի գիտելիքը փոխանցելու պատրաստակամության վրա մեծապես ազդում է այդ գիտելիքը որոշելու, հավաքագրելու և ինտեգրելու համար կառավարման մոտեցումները: Այս մոտեցումները ներառում են պարգևատրման և պատժի համակարգերը և աշխատանքների անհատական իրականացման արդյունքի գնահատման կազմակերպության ընթացակարգերը: Այս մոտեցումների արդյունավետ իրագործումը կարող է նպաստել կազմակերպության ներսում ավելի լայն շրջանակի համար ենթադրելի գիտելիքի փոխանցմանը:

 

Սա գիտելիքի մարտահրավերն է: Կազմակերպությունները պարունակում են հիմնական գիտելիքի ու ընձեռող իրազեկության չօգտագործված հսկայական պաշարներ: Խնդիրն այն է, որ գլխավոր ղեկավարությունը սովորաբար չգիտի, թե ով ինչ տեղեկատվություն ունի: Քիչ թվով գլխավոր ղեկավարներ են տեղյակ, թե որտեղ են գտնվում հիմնական ու ընձեռող գիտելիքները, և թե ինչպես կարելի է հնարավորություն տալ, որ այս գիտելիքն այսպես ասած հոսի կազմակերպության շրջանակում: Հենց սա է գիտելիքի կառավարման իրական նպատակը: Գիտելիքի կառավարումն ուղղակիորեն և ակնհայտորեն զբաղվում է այս խնդրով: Ահա գիտելիքի կառավարման կարևորությունը:

 

Ի՞նչ է գիտելիքի կառավարումը

Չկա գիտելիքի կառավարման համընդհանուր ընդունված սահմանում: Բայց կան բազմաթիվ սահմանումներ, որոնք առաջարկվում են փորձագետների կողմից: Ամենապարզ ձևակերպումը. գիտելիքի կառավարումը ենթադրելի գիտելիքի փոխակերպումն է հստակ գիտելիքի և դրա փոխանցումը` կազմակերպության ներսում: Ավելի տեխնիկական և ճշգրիտ ձևակերպման դեպքում. գիտելիքի կառավարումը գործընթաց է, որի միջոցով կազմակերպություններն արժեք են ստեղծում իրենց մտավոր և գիտելիքի վրա հիմնված ակտիվներից: Այս ձևով սահմանելիս ակնհայտ է դառնում, որ գիտելիքի կառավարումն առնչվում է կազմակերպությանն անհրաժեշտ գիտելիքի որոշման, ձեռքբերման, բաշխման ու պահպանման գործընթացին:

 

Knowledge Management

 

Գիտելիքի կառավարումն ամենալայն համատեքստում դիտարկելիս առկա են գիտելիքի կառավարման բազմազան սահմանումներ: Այս բոլոր սահմանումներն ակնարկում են միևնույն գաղափարը, բայց յուրաքանչյուրը կենտրոնացած է գիտելիքի կառավարման որոշակի կողմի վրա: Օրինակ, արդյունքներին ուղղված սահմանումը կարող է փաստել, որ գիտելիքի կառավարումը «ունենալ ճիշտ գիտելիք ճիշտ տեղում, ճիշտ ժամանակին ճիշտ ձևաչափով»: Մյուս կողմից, գործընթացին ուղղված սահմանումը կարող է նկարագրել գիտելիքի կառավարումը որպես «գործընթացի համակարգված կառավարում, որի միջոցով գիտելիքը որոշվում, ստեղծվում, հավաքագրվում, փոխանցվում և կիրառվում է»: Եվ տեխնոլոգիային ուղղված սահմանումը կարող է ներկայացնել գիտելիքի կառավարման համար բանաձև`« գործարար բանականություն + համագործակցություն + որոնման համակարգեր + բանական գործակալներ »:

 

Գիտելիքի կառավարման կողմեր

Առկա է գիտելիքի կառավարման երկու հիմնական կողմ, մասնավորապես, տեղեկատվության կառավարում և մարդկանց կառավարում: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս, գիտելիքի կառավարումը մի կողմից տեղեկատվության վերաբերյալ է, իսկ մյուս կողմից` մարդկանց:

 

Ձեռնարկատերերի և կառավարիչների մեծամասնությունը ծանոթ են տեղեկատվության կառավարում տերմինին: Այս տերմինը կապվում է տեղեկատվական համակարգերի կողմից նույնականացված և դիտարկված առարկաներին վերաբերող գիտելիքի կառավարման հետ: Տեղեկատվության կառավարման փորձը (գործելակարգը) զարգացավ և դարձավ լայնորեն ընդունված, երբ ղեկավարները հասկացան, որ տեղեկատվությունը կարևոր կորպորատիվ ռեսուրս է, որը կարելի է և հարկավոր է կառավարել ընկերության մրցունակությունը բարելավելու նպատակով: Որպես տեղեկատվության կառավարման փորձի (գործելակարգի) աճի հետևանք զարգացան «տեղեկատվական վերլուծություն» և «տեղեկատվական պլանավորում» հասկացությունները` այսպիսով ապահովելով լրացուցիչ գործիքներ մասնագետների համար:

 

Գիտելիքի կառավարման երկրորդ կողմը մարդկանց կառավարումն է: Ըստ էության, սա ներառում է ենթադրելի գիտելիքի կառավարումը, որը գտնվում է մարդկանց գլուխներում: Իրականում դա հանգեցնում է գիտելիքի կառավարմանը, որը գոյություն ունի կազմակերպության գործընթացների հետ մեկտեղ, ներառելով դինամիկ հմտությունների բարդ խումբ, պրակտիկ և այլ գիտելիքների հետ կապված կարողություններ: Որպեսզի արդյունավետորեն կառավարեն մարդկանց, ովքեր ունեն ցանկալի ենթադրելի գիտելիք, անհրաժեշտ է հաշվի առնել նրանց մշակութային և հասարակական արժեքները, մոտեցումները ու ձգտումները, նախասիրությունները և խորշումները: Եթե դա հնարավոր է անել հաջողությամբ, դա կարող է հանգեցնել նոր գիտելիքի ստեղծմանը, որն այլ կերպ հնարավոր չէր ձեռք բերել միայն տեղեկատվության կառավարման միջոցով:

 

Գիտելիքի կառավարման երկու կողմերն էլ մարմնավորում են երկու անհետաձգելի մտահոգություն`

  • կազմակերպության գիտելիքն ավելի արդյունավետ դարձնել
  • ստեղծել առավելություններ, որոնք զգալիորեն ավելի մեծ են, քան նախատեսված էր:

 

Գիտելիքի կառավարումն առաջարկում է հիանալի հնարավորություն նախկինում անհնար գործարար ռազմավարությունների ընդունման համար: Օրինակ, այն կարող է հնարավորություն տալ գրեթե անսահմանափակ ցանցի ստեղծման համար, որը խթանում է միավորումները և հարաբերությունները հաճախորդների և մատակարարների հետ: Հաճախորդների հետ հարաբերություններն ամրացնելիս գիտելիքի կառավարումը հնարավոր է դարձնում նոր խնդիրների և հնարավորությունների հայտնաբերումը գիտելիքների ակտիվների օպտիմալ օգտագործման միջոցով, ինչպիսիք են պայմանագրային վաճառքը և արձանագրությունները և հաճախորդների ժողովրդագրությունը և տվյալները, այդ թվում` հաճախորդների գտնվելու վայրը և կոնտակտային անունները:

 

Գիտելիքի կառավարման հենասյունները

Գիտելիքի կառավարումն ավելի լիարժեք սահմանելու և հասկանալու համար օգտակար է համարել, որ գիտելիքի կառավարումն ունի չորս հենասյուն: Այդ հենասյուներն են`

  • ղեկավարություն և կազմակերպություն
  • ենթակառուցվածք
  • մարդիկ ու մշակույթ
  • բովանդակության կառավարման համակարգեր:

 

Ղեկավարություն և կազմակերպություն

Գիտելիքների կառավարման առաջին և ամենակարևոր հենասյունը ղեկավարության ամենաբարձր մակարդակների պարտավորությունն է: Այս պարտավորությունը բացարձակապես էական է ցանկացած գիտելիքի կառավարման նախաձեռնության հաջողության համար: Առանց նման պարտավորության, գիտելիքի կառավարման նախաձեռնությունները կանխորոշված են ձախողման: Գիտելիքը կառավարելու հաստատուն ջանքերը պետք է տարածվեն ամբողջ կազմակերպությունում, կազմակերպության ղեկավարից մինչև շարքային աշխատակից: Նաև կարևոր է, որ ղեկավարները նպաստեն համապատասխան վարքագծին աշխատակիցների շրջանում` նրանց օրինակ ծառայելով:

 

Գլխավոր ղեկավարության պարտավորությունը կարող է լինել երկու տեսակի:

 

Առաջին հերթին, ամենաբարձր մակարդակների ղեկավարներն իրենք պետք է ծառայեն որպես դերի օրինակներ` գիտելիքը փոխանցելով և օգտագործելով: Գիտելիքի կառավարմանը նպաստելու և նրա ռազմավարական նշանակությունը ցույց տալու լավագույն ճանապարհը գլխավոր ղեկավարության համար կատարյալ վարքի համապատասխան օրինակներ ապահովելը և կազմակերպության բոլոր մակարդակների հետ հստակ հաղորդակցվելն է:

 

Երկրորդ, պետք է ներդրվի գիտելիքի կառավարմանն աջակցող կառույց, այդ թվում, ֆինանսական, տեխնոլոգիական և մարդկային ռեսուրսներ: Մի ճանապարհն այն է, որ ստեղծել գիտելիքի կառավարման բաժին և նշանակել գիտելիքի գլխավոր տնօրեն (ԳԳՏ): Այս բաժնին պետք է հանձնարարվի հստակ պատասխանատվություն գիտելիքի կառավարման խթանման և իրագործման համար, որը կղեկավարվի գիտելիքի գլխավոր տնօրենի կողմից: Նրա պարտականությունները պետք է ներառեն գիտելիքին ուղղված տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքի ստեղծումը, ինչպես նաև գիտելիքի օգտագործումը վերահսկելու կամ դասակարգելու, հավաքագրելու աջակցությունը: Նրան պետք է հանձնարարվի նաև կազմակերպական ռեսուրսների կառավարումը, ինչպիսիք են աշխատանքը և կապիտալը, որպեսզի նրան հնարավորություն տրվի արդյունավետ իրականացնել իր առջև դրված խնդիրները:

 

Գիտելիքի գլխավոր տնօրենի պատասխանատվությունը պետք է փոխվի, երբ ստեղծվում է գիտելիքի կառավարման համակարգը: Սկզբում, գիտելիքի գլխավոր տնօրենը պետք է ներգրավված լինի գիտելիքի հավաքագրման և դասակարգման գործում: Բայց երբ համակարգը դառնում է ավելի արմատավորված, գիտելիքի գլխավոր տնօրենը պետք է բեմի հետևում ծառայի միայն որպես համակարգող` խաղալով տեղեկացվածության ստեղծման, հետագա առաջընթացի խթանման և բարելավումների մոնիթորինգի իրականացնողի դերը: Պետք է ներդնել գիտակցված ջանք, որպեսզի գիտելիքն ազատորեն ստեղծվի ողջ կազմակերպությունում` գիտելիքի գլխավոր տնօրենի կամ գիտելիքների կառավարման բաժնի կողմից առանց չափազանց շատ միջամտության:

 

Ղեկավարություն - կազմակերպություն հենասյան մեկ այլ կողմն արժեքային շղթայի կառավարումն է, որը գիտելիքի կառավարման հնարավորության վճռորոշ ընձեռողն է: Արժեքային շղթայի հասկացությունն առաջանում է այն փաստից, որ կազմակերպությունները մեկուսացած գոյություն չունեն: Նրանք կապեր են ձևավորում, որոնք միացվում են արժեքային շղթաներում: Այս արժեքային շղթաներում յուրաքանչյուր կազմակերպություն ունի հաճախորդներ` միևնույն ժամանակ լինելով այլ կազմակերպության հաճախորդ:

 

Յուրաքանչյուր կազմակերպություն պետք է կառավարի կազմակերպության գիտելիքը, որը կապված է իր հաճախորդների և մատակարարների հետ: Այսպիսի գիտելիքը սովորաբար դիտարկվում է որպես հաճախորդի գիտելիք, որը պետք է ստեղծվի, կազմակերպվի, փոխանցվի և կիրառվի, այլ կերպ ասած` կառավարվի: Հիմնական հնարավորություն ընձեռող գործնական կիրառությունը, կապված այս տեսակի գիտելիքի հետ, հաճախորդի հետ հարաբերությունների կառավարումն է: Արդյունավետ կառավարումը պահանջում է, որ հաճախորդների հետ հաստատվեն կայուն արժեքավոր հարաբերություններ: Գիտելիքի կառավարման գործընթացի տեսանկյունից դա նշանակում է ապահովել, որ հաճախորդների նախասիրությունները և նրանց տրամադրած հետադարձ կապը հայտնի լինեն կազմակերպության ներսում բոլոր համապատասխան անձանց:

 

Ինչու՞ մենք պետք է կառավարենք գիտելիքը

  • Առևտրի վայրերն ավելի ու ավելի մրցունակ են դառնում, և նորարարությունների տեմպն աճում է:
  • Անձնակազմի կրճատումներն անհրաժեշտություն են ստեղծում փոխարինել ոչ պաշտոնական գիտելիքը պաշտոնական մեթոդներով:
  • Մրցունակ ճնշումները նվազեցնում են աշխատուժի չափը, որն ունի արժեքավոր գործարար գիտելիք:
  • Գիտելիքը փորձնական կիրառելու և ձեռք բերելու հասանելի ժամանակի քանակը կրճատվել է:
  • Աշխատուժի վաղաժամ պաշտոնաթող լինելը և անկայունության աճը հանգեցնում են գիտելիքի կորստին:
  • Ռազմավարական ուղղության փոփոխությունները կարող են որոշակի ոլորտում հանգեցնել գիտելիքի կորստի:

Հաճախորդների հարաբերությունների կառավարումն ունի երկու հիմնական նպատակ` ձեռք բերել հաճախորդներ և պահպանել հաճախորդներին: Գովազդը և խրախուսումը կարող են գրավել և ձեռք բերել հաճախորդներ: Որոշակի արտադրանք գնելու կամ չգնելու որոշումը հիմնված է հաճախորդի կողմից ընկալված արժեքի և նշված արտադրանքի համապատասխանության վրա: Երբ հաճախորդը գնելու համար որոշում է կայացնում, հաճախորդների հետ հարաբերությունների կառավարումը պետք է ուղղված լինի հաճախորդին պահպանելու գործընթացին` հաղորդելով, որ արտադրանքի արժեքը և համապատասխանությունը պահպանվում կամ նույնիսկ ընդլայնվում է: Այսօր հասանելի են նոր ՏՀՏ կիրառական ծրագրեր, որպեսզի հեշտացնեն այս ուղղությամբ իրականացվող փորձերը և օգնեն կազմակերպություններին բարելավել այն ճանապարհները, որով նրանք առնչվում և պահպանում են հաճախորդներին: Ըստ հաճախորդի հետ հարաբերությունների կառավարման կիրառական ծրագրի հնարավոր է հետևել հաճախորդների գրառումներին և ներդաշնակ դարձնել հաճախորդների հետ ավտոմատացված փոխազդեցությունները:

 

Երբ կազմակերպության և նրա հաճախորդների (ինչպես նաև մատակարարների) միջև հաստատվում է արժեքավոր հարաբերություն, նման հարաբերության ընթացքում առաջացած գիտելիքը հնարավոր է ձեռք բերել, կազմակերպել, փոխանցել և օգտագործել ներքին որոշումներ կայացնելիս: Այս ձևով, այն ճանապարհը, որով կազմակերպությունը տեղավորվում է արժեքային շղթայի մեջ, մեծապես ընդլայնվում է` այդպիսով նրան տալով մրցակցային առավելություն: Այլ կերպ ասած, հաճախորդների հետ հարաբերությունների կառավարման համակարգերը նպաստում են հաճախորդների սպասարկման գործընթացների հարթ շահագործմանը և նպաստում են մշակույթի ստեղծմանը, որն արժևորում է գիտելիքի փոխանակումը: Մի շարք թեմաների վերաբերյալ հաճախորդների արձագանքների միջոցով, այդ թվում` հաճախորդների նախապատվություններ, արտադրանքի պահանջներ, մարքեթինգային ռազմավարություն և մրցակիցներ, ստեղծվում է նոր գիտելիք` այդպիսով նպաստելով կազմակերպության ընդհանուր նպատակների ձեռքբերմանը:

 

Ենթակառուցվածք

Գիտելիքի կառավարման բոլոր համակարգերն արդյունավետ լինելու համար պահանջում են տեխնոլոգիաների և ենթակառուցվածքների աջակցության որոշակի մակարդակ: Քանի որ գործարար գործընթացները դառնում են ավելի ու ավելի բարդ, գիտելիքի կառավարումը կարող է ամբողջությամբ իրականացվել միայն այն ժամանակ, երբ հասանելի են համապատասխան տեղեկատվական և հաղորդակցման տեխնոլոգիաներ: Անհրաժեշտ է համապատասխան ՏՀՏ ենթակառուցվածք գիտելիքն ավելի արդյունավետ ստեղծելու, կազմակերպելու, փոխանցելու և կիրառելու համար: Այս իմաստով, ՏՀՏ-ները համապատասխան հնարավորություն ընձեռողներն են:

 

Գիտելիքի կառավարման լուծումները, որոնք կառավարում են և´ հստակ, և´ ենթադրելի գիտելիքները, պետք է ընձեռվեն հիմնական հաղորդակցման ենթակառուցվածքի կողմից: Հիմնական ենթակառուցվածքը կարող է ներառել, ի թիվս այլոց, պորտալ, վիրտուալ աշխատավայր կամ էլեկտրոնային փոստի միջավայր: Նման հնարավորություն ընձեռողի անհրաժեշտությունն ավելի շատ է այն կազմակերպություններում, որոնք տարածված են բազմաթիվ տարբեր վայրերում (օրինակ, շատ երկրներում գրասենյակներ կամ գործարաններ ունեցող անդրազգային կորպորացիա), քանի որ զգալի ֆիզիկական տարածության վրա անհրաժեշտ կլինի հաղորդակցվել և համագործակցել արդյունավետ և բովանդակալից ուղիներով:

 

Գիտելիքի կառավարման ցանկացած համակարգում, անհրաժեշտ է երեք հիմնական տեխնոլոգիական ենթակառուցվածք: Դրանք են, առաջին հերթին, տեխնոլոգիաների ենթակառուցվածք, որն անհրաժեշտ է բովանդակությունը կազմակերպելու համար, երկրորդ, տեխնոլոգիաների ենթակառուցվածք, որն անհրաժեշտ է տեղեկատվություն որոնելու համար, որն արդեն կազմակերպվել է, և երրորդ, տեխնոլոգիաների ենթակառուցվածք, որն անհրաժեշտ է համապատասխան փորձաքննություն տեղայնացնելու համար:

 

Բովանդակությունը կազմակերպելու համար տեղեկատվական և հաղորդակցման տեխնոլոգիաների գործիքներն էական նշանակություն ունեն: Բովանդակությունը կազմակերպելու առաջին քայլը համակարգումը (taxonomy) կամ գիտելիքի քարտեզագրման պատրաստումն է: Գիտելիքի քարտեզագրման ընթացքում ընտրվում է կազմակերպության բովանդակությունը և տեղեկատվությունը կատալոգում դասակարգվում է կանոնակարգված և համակարգված կերպով: Կատալոգի կառուցվածքում արտացոլված է կազմակերպության աշխատակիցների մտածելակերպը: Օգտվողներն ինտուիտիվ ճանաչում, ընդունում են տաքսոնոմիանները, քանի որ աշխատողների մեծամասնությունը կիրառում է նման մտավոր մոդելներ և ընթացիկ աշխատանքային գործընթացում օգտագործում է սահմանված տերմիններ: Քանի որ գիտելիքի կառավարման համակարգը հասունանում է, համակարգումները (taxonomies) աճում են որակի և համակողմանիության տեսանկյունից:

 

Առկա են բազմազան ուղիներ անհրաժեշտ տեղեկատվություն որոնելու համար: Գրադարանը տարբեր տեսակի տեղեկատվության այդպիսի մի աղբյուր է: Այսօրվա աշխարհում, տեղեկատվության որոնման առավել նախընտրելի ճանապարհը ներառում է համացանցի զննարկումը (browsing), էլեկտրոնային տեղեկատվական շտեմարանների ուսումնասիրումը և թվայնացված փաստաթղթերի փնտրումը:

 

Առկա է փաստաթղթի և բովանդակության կառավարման լուծումների բազմություն (host), որոնք հեշտացնում են տեղեկատվության որոնումը և օգտվողներին տրամադրում են եզակի ինտերֆեյս (միջերես), համացանցի, ինչպես նաև կազմակերպության ֆայլ սերվերներում և տվյալների շտեմարաններում պահպանված տեղեկատվության հասանլեիության համար: Շատ տեխնոլոգիական լուծումներ նաև տրամադրում են նավարկության (navigation) գործիքներ, որոնք դրանք դարձնում են օգտվողների համար հարմար: Այս փաստաթղթի և բովանդակության կառավարման լուծումներն արդյունավետ օգտագործելով` կազմակերպությունները կարող են ավելի արդյունավետ գործունեություն ծավալել` ավելի արագ գտնելով անհրաժեշտ տեղեկատվությունը: Այս կերպ, նրանք նաև կարող են կայացնել ավելի լավ տեղեկացված որոշումներ:

 

Գիտելիքի կառավարման մոտեցմանը համապատասխան տեխնոլոգիա

 

ՊԱՀՈՑԻ ՄՈԴԵԼ
(REPOSITORY MODEL)
  • Համացանց (Ինտերնետ), HTML, XML
  • Ամբողջ տեքստի որոնման համակարգեր
  • Փաստաթղթերի կառավարման համակարգեր
ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅԱՆ
ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐ(COMMINITIES OF PRACTICE)
  • Տեսակոնֆերանս (Web conferencing)
  • Թեմատիկ քննարկման խմբեր (Threaded discussion groups)
  • Ավտոմատացված գործավարություն
  • Փորձագետների տեղեկատուներ
ՇԱՐՈՒՆԱԿԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՑՈՒՄ
  • Ուսուցման կառավարման համակարգեր
  • Աշխատանքների իրականացման արդյունքի էլեկտրոնային աջակցության համակարգեր (ԱԻԱԷԱՀ)
  • Աշխատանքների իրականացման արդյունքի կառավարում
ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԲԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
  • Տվյալների շտեմարաններ
  • Տվյալների արտածման գործիքներ
  • Ձեռնարկության տվյալների շտեմարաններ
  • Որոշումների աջակցության գործիքներ

 

Տրված խնդրի համար համապատասխան փորձաքննության որոշումը և տեղայնացումը նույնքան կարևոր է, որքան բովանդակության հասանելիությունը և դասակարգումը: Ղեկավարներն ավելի արդյունավետ որոշումներ են կայացնում, երբ նրանք ունեն մուտքային տվյալներ փորձառու մասնագետների կողմից: Փորձագետներին կազմակերպությունում և նրա սահմաններից դուրս հարմարացնելու գործընթացը կարող է մեծապես հեշտացվել ՏՀՏ գործիքների կիրառման շնորհիվ: Նման գործիքների առկայությամբ հնարավոր է ստեղծել «մարդկանց որոնիչներ», որոնք բացահայտում են փորձաքննության ոլորտները և «բանալի բառի նմանությունները» (“keyword affinities”), որոնք նկարագրում են յուրաքանչյուր փորձագետին: Որոնման արդյունավետ գործընթացը սովորաբար միավորում է այս երկու ՏՀՏ գործիքները: Փորձագետների յուրօրինակ գիտելիքի հասանելիությունը, կազմակերպություններին հնարավորություն է տալիս մեծացնել իրենց մրցակցային առավելությունը:

 

Մարդիկ և մշակույթ

Մինչ օրս առկա է շարունակական բանավեճ, թե որն է առավել կարևոր հնարավորություն ընձեռողը գիտելիքի կառավարման համար: Կառավարման մի շարք վերլուծաբաններ պնդում են, որ առավել կարևոր է տեխնոլոգիան: Մյուսները համարում են, որ մարդիկ են առավել կարևոր գիտելիքի կառավարման մեջ, և վիճում են, որ գիտելիքի կառավարման նախաձեռնությունները, որոնց ուշադրության կենտրոնում հիմնականում տեխնոլոգիաներն են, կարող են և հաճախ ձախողում են: Երկուսն էլ, իհարկե, կարևոր են գիտելիքի կառավարման ցանկացած համակարգի հաջողության համար: Սակայն գիտելիքի կառավարման համակարգի հաջողությունը կախ




 
 
© 2017 Association of Modern Technologies Professionals